ROZENDAAL – Het was een alles verzengende vuurzee die met heel veel inzet en geluk bedwongen kon worden. Op 7 juli 1976, vijftig jaar geleden, woedde er ten noorden van Arnhem een van de grootste bosbranden ooit in ons land. Aangewakkerd door een harde oostenwind legde het vuur 450 hectare bos en heide in de as. En hoewel de brand in oppervlakte inmiddels voorbijgestreefd is door de bosbrand in ’t Harde van een paar maanden geleden was het voor de brandweermensen die erbij waren een van de heftigste in hun carrière.
Heet is het die zomer, op de dag van de brand is het maar liefst 15 dagen op rij warmer dan 30 graden geweest. En dat gecombineerd met extreme droogte levert de ingrediënten op voor wat onvermijdelijk een keer moet gebeuren. In juni dat jaar is er al een neerslagtekort van 300 millimeter.
De brand ontstaat rond 11.00 uur ‘s ochtends aan de rand van het Rozendaalseveld en wordt als eerste gemeld door de brandtoren op het veld. De avond daarvoor is op exact dezelfde plek ook al brand geweest, waarschijnlijk veroorzaakt door twee jongens die een gestolen brommer hebben aangestoken. Het vuur wordt bedwongen door de Arnhemse brandweer die vervolgens de hele nacht blijft patrouilleren.
Botte pech
Maar de ochtend er op, vlak na de wisseling van de ploegen bij de brandweer laait het vuur door nog nooit opgehelderde oorzaak opnieuw op. Botte mechanische pech zorgde er vervolgens voor dat de brand zich razendsnel kan verspreiden. Jachtopziener Ton Heekelaar van Natuurmonumenten is tegelijk met de eerste brandweerauto ter plekke en ziet dat de motor die de pomp moet aandrijven niet wil starten waarna het vuur zich razendsnel verspreid over de hei en in een vak met dennenbomen terecht komt. Met grote snelheid trekt het vuur vervolgens richting Deelen, Schaarsbergen en Arnhem.
Plan is om het vuur tegen te houden bij de Apeldoornseweg omdat daar loofbomen staan die niet zo snel zullen branden. Dat blijkt ijdele hoop: via de boomtoppen slaat het vuur razendsnel over naar de andere kant van de weg. Op beelden is te zien hoe groot de paniek is. Brandweerman George de Bruyn ziet het vuur op zijn busje afkomen en moet zich ijlings uit de voeten maken. “Ik heb mijn busje gedraaid, ik kon niet achteruit rijden want daar liepen mensen. Mijn passagiers schreeuwden of ik gek geworden was. Maar ik kon die mensen toch niet platrijden?”
Gevaarlijke stoffen en leeuwen als extra gevaar
De grote angst is dan dat de brand het complex van de Heidemij zal bereiken waar heel veel kunststofmaterialen liggen opgeslagen. Als die in brand vliegen kunnen er grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen vrijkomen. Daarom worden zo veel mogelijk brandweerauto’s om dat complex opgesteld.
Ook Burgers Zoo maakt zich grote zorgen. Daar bestaat de angst dat de leeuwen uit het pas geopende Safaripark kunnen ontsnappen. Uit voorzorg worden er geweren uitgedeeld onder het personeel ‘voor het geval dat’ weet oud-werknemer Ton van Maanen.
Gelukkig komt het vuur niet zover want in dat geval is er ook een groot probleem voor de andere dieren in het park. “Het zou echt onmogelijk zijn om die allemaal te vangen en in veiligheid te brengen.”
Chaotische taferelen
Inmiddels komt er hulp uit binnen- en buitenland. Meer dan vijftig ploegen uit de wijde omgeving tot aan Utrecht toe melden zich bij de commandopost van de brandweer Arnhem. En dat levert nieuwe problemen op omdat de meeste auto’s niet geschikt zijn om in het terrein te rijden en omdat de chauffeurs de weg niet kennen. De brandbestrijding verloopt chaotisch. Gerard Smit zit die dag in de ‘Corrie’ de communicatiewagen van de brandweer. “Het grote gevaar was dat wij niet precies wisten waar de ploegen zich bevonden. We moesten op een stafkaart intekenen waar alle ploegen zich bevonden en we moesten ze duidelijk maken hoe ze daar moesten komen.”
Ook het leger mengt zich in de strijd. De brandweermensen krijgen steun van militairen en materiaal van de nabijgelegen kazernes. En dan melden zich opeens ook honderden vrijwilligers die willen helpen maar eerder tot last dan tot hulp zijn. Op foto’s is te zien dat mensen in sportkleding en alleen maar gewapend met een tak het vuur te lijf gaan. “Het ware pure sensatiezoekers”, zegt Gerard Smit
Wel zinvol is de hulp van boeren uit Schaarsbergen die de Koningsweg continue nat houden met gierkarren vol water.
Willem Wolfswinkel van de brandweer Hoenderloo is niet enthousiast over de inzet: “Wij liepen daar met perslucht en zij zaten daar zonder enige vorm van bescherming op hun trekkers, dat moet je niet willen.”
Uiteindelijk keert het tij als eind van de middag de wind draait en het vuur geen nieuwe brandstof kan vinden. Maar al is de brand bedwongen de gevolgen zullen ingrijpend zijn.
Regionale Samenwerking
Als de brand een jaar later wordt nagespeeld is de conclusie dat de oude structuur met gemeentelijke brandweerkorpsen niet meer voldoet. Het vormt de eerste aanzet tot grootschalige regionale samenwerking in wat wij nu de veiligheidsregio’s noemen.
Ook in het bosbeheer gaat het roer om: bossen moeten gevarieerder worden met meer loofbomen en minder grote vakken met een soort bomen. Voor het gebied bij Arnhem komt dat te laat. Daar worden keurig zoals het dan nog moet 300-duizend jonge boompjes aangeplant. Nu vijftig jaar na de brand is nog precies te zien waar. De gemeente Arnhem is inmiddels bezig met het omvormen van het ‘bos van de brand’ naar een meer natuurlijk bos.
De brand betekent ook het einde voor 20 van de 21 brandtorens op de Veluwe. Die staan al langer ter discussie omdat het onderhoud te duur is en vrijwilligers steeds moeilijker te vinden zijn. Vier jaar na de brand valt het doek en wordt er voortaan vanuit de lucht gesurveilleerd. Eén brandtoren weet de dans te ontspringen: die op het Rozendaalseveld. Twee inwoners van Arnhem, Tijn van Beek en Dick Tiemens, nemen de toren over voor het symbolische bedrag van 1 gulden. Ze krijgen van de brandweer een bruidsschat van 4000 gulden mee, de kosten van de sloop die zijn uitgespaard. De toren wordt ondergebracht in een stichting en is inmiddels in beheer bij de Geërfden van Velp en staat op de nominatielijst voor Rijksmonument.
TV Gelderland zendt vanavond en volgende week dinsdag een tweedelige documentaire uit over de ‘Vuurzee op de Veluwe’.
